Sigortacılık ve gayrimenkul hukukunun temel yapı taşlarından biri olan rayiç, bir malın veya kıymetin belirli bir andaki gerçek piyasa değerini ifade eder. Sözlük anlamı “sürüm değeri” olan bu kavram, sigortaya konu olan bir konutun, arsanın ya da aracın güncel ekonomik karşılığını temsil eder. Hem ödenecek sigorta primlerinin hesaplanmasında hem de olası bir hasar veya tam ziya (pert) durumunda sigortalıya yapılacak tazminat ödemesinin belirlenmesinde referans alınan ana kriterdir. Rayiç değer statik bir rakam olmayıp; piyasa koşulları, enflasyon, arz-talep dengesi ve malın yıpranma payına göre zaman içinde değişkenlik gösteren dinamik bir yapıdır.
Rayiç Nedir?
Rayiç, sigortalanan bir varlığın bulunduğu serbest piyasada alıcı ve satıcı arasında el değiştirebileceği güncel bedeldir. Sigorta sisteminin temel prensibi olan zenginleşme yasağı gereği, sigortalının amacı hasar yoluyla kâr elde etmek değil, uğradığı gerçek zararı tazmin etmektir. Bu nedenle sigorta şirketleri, özellikle kasko, konut ve yangın poliçelerinde tazminat ödemesi yaparken poliçe üzerinde yazan sabit bedelden ziyade, riskin gerçekleştiği andaki rayiç değeri esas alır. Bu yaklaşım, sigortalının ne eksik ne de fazla ödeme almasını sağlayarak, kaybın ekonomik gerçeklere uygun şekilde telafi edilmesini hedefler.
Rayiç Bedelin Belirlenme Kriterleri
Bir malın rayiç bedelinin tespiti, o malın türüne göre farklı parametrelerin analiz edilmesini gerektirir. Gayrimenkul değerlemesinde en belirleyici unsur lokasyondur. Bir konutun veya arsanın bulunduğu ilçe, mahalle, ulaşım ağlarına yakınlığı, çevresindeki sosyal donatılar ve yapı kalitesi gibi fiziksel özellikler fiyatı doğrudan şekillendirir.
Değerleme uzmanları genellikle emsal karşılaştırma yöntemini kullanarak, aynı bölgedeki benzer özelliklere sahip taşınmazların güncel satış fiyatlarını analiz eder ve ortalama bir metrekare birim fiyatı üzerinden nihai değere ulaşır.
Araçlarda ise rayiç bedel hesabı, ikinci el otomotiv piyasasının dinamiklerine göre yapılır. Aracın markası, modeli, üretim yılı, kilometresi, donanım paketi ve geçmiş hasar kayıtları bu değeri belirleyen ana faktörlerdir.
Daha önce ağır bir kaza geçirmiş veya modifiye edilmiş araçların rayiç değeri, emsallerine göre daha düşük belirlenir. Sigorta sektörü bu tespitlerde genellikle Türkiye Sigorta Birliği’nin (TSB) yayınladığı kasko değer listelerini ve online satış platformlarındaki fiili işlem fiyatlarını referans alır.
Sigorta Tazminatlarında Rayiç Bedelin Rolü
Sigorta sözleşmelerinde rayiç bedel, tazminat sürecinin omurgasını oluşturur. Bir araç pert olduğunda veya bir bina tamamen yandığında, sigorta şirketi poliçede yazılı olan bedeli değil, o günkü piyasa rayicini öder. Bu durum, eksik sigorta veya aşkın sigorta kavramlarının da temelini oluşturur. Eğer bir mal, gerçek piyasa değerinin (rayicinin) altında bir bedelle sigortalanmışsa, hasar anında tazminat eksik sigorta kuralı gereği orantılı olarak düşürülür. Tam tersi durumda, yani malın değeri olduğundan yüksek gösterilmişse (aşkın sigorta), sigorta şirketi yine sadece gerçek piyasa değeri olan rayiç bedeli öder; fazladan ödenen primler sigortalıya kâr olarak dönmez.
Rayiç Bedel Sorgulama ve Öğrenme Yolları
Gayrimenkuller için rayiç bedel bilgisi, taşınmazın bağlı bulunduğu belediyelerin emlak servisi birimlerinden veya e-devlet entegrasyonu üzerinden mahalle bazlı asgari metrekare birim değerleri sorgulanarak öğrenilebilir. Araçlar için ise en güvenilir kaynak, Türkiye Sigorta Birliği’nin her ay güncellediği kasko değer listesidir. Ancak hasar süreçlerinde sigorta şirketleri, bu listelerin yanı sıra bağımsız eksperlerin piyasa araştırmalarıyla elde ettiği verileri kullanarak resmi rayiç değeri tespit eder.
H2: Rayiç Kavramının Önemi
Rayiç, sigortalanan bir varlığın o anki gerçek piyasa değeridir ve sigorta sözleşmelerinin ekonomik adaletini sağlar. Prim hesaplamasından hasar ödemesine kadar tüm süreç, bu değer üzerine kurgulanır. Konut, arsa ve araç sigortalarında piyasa koşulları, fiziksel özellikler ve arz-talep dengesiyle şekillenen rayiç bedel; sigortalının hasar anında ne kadar tazminat alacağını belirleyen nihai terazidir.